Nghe đọc21 lần đi thi, đến năm 82 tuổi mới đậu cử nhân, đó là thí sinh đặc biệt nhất của lịch sử thi cử Việt Nam. Ông tên Đoàn Tử Quang (1818 – 1928), quê ở làng Phụng Đạt, xã Phụng Công, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh (nay thuộc xã Đức Hòa, Đức Thọ, Hà Tĩnh).
Tôi có ngày hôm nay tất cả đều nhờ mẹ
Nguyễn Tử Quang nổi tiếng là người chí hiếu với mẹ già. Năm cụ đỗ cử nhân, người mẹ Lê Thị Nậm năm ấy đã 98 tuổi. Bà cụ đã khuyên nhủ con trai thi tiếp vừa để giữ thể diện gia đình.
Trong lễ nhận bằng của triều đình, cụ Quang đã trả lời lý do đi thi với các quan viên rằng: “Lúc mẹ lão mười bảy tuổi thì trời cướp mất cha lão. Mẹ lão thủ tiết nuôi con, lênh đênh cơ khổ cho đến lúc thành lập. Vào khoảng thời Tự Đức, được phong Tiết phụ thứ hạng và được thưởng bạc mười lăm lượng, mẹ lão cảm ân chảy nước mắt. Lão đậu tú tài hai lần mà mẹ vẫn xui lão gắng học”.Mẹ lão bảo lão rằng: “Ta từ khi làm vợ nhà này chưa từng thấy cha mày một ngày nào mà không đọc sách. Cha có chí chưa thành. Mày cứ học đến già khiến cho con cháu nối đó mà học để thành được chí cha mày”. Lão có ngày nay, hết thảy nhờ công dạy của mẹ lão!”.
Mang lộc vua về dâng mẹ
Ở buổi xướng danh năm ấy, sau khi được cấp mũ áo ra trình diện, bái lạy ân và lộc yến vua ban, cụ lấy những thức ăn có thể lấy được cho vào trong tay áo. Những người ngồi bên cười nói chắc ông lão lấy nhiều về chia cho rất đông con cháu. Song họ đã nhầm. Cụ lấy lộc vua về dâng mẹ.
Lời bàn:
Có bằng cử nhân, dù đã quá tuổi theo quy định nhưng cụ Đoàn Tử Quang cũng được bổ nhiệm làm chức quan huấn đạo (lo việc học hành) ở huyện Hương Sơn và Can Lộc (Hà Tĩnh). Đến năm 1903, cụ xin cáo quan về quê để phụng dưỡng mẹ già. Cụ mất vào ngày 7/2 năm Mậu Thìn 1928, thọ 110 tuổi. Cuộc đời cụ quả là hiếm hoi, sống qua suốt 13 đời vua Nguyễn từ Gia Long cho đến Bảo Đại, từng chứng kiến biết bao thăng trầm của vận nước.
Học giả Hoàng Xuân Hãn viết về thí sinh đặc biệt Đoàn Tử Quang, đăng trên báo Thanh Nghị năm 1944 như sau:
“Thấy tuổi già tưởng văn non mà thương, hóa ra những món tưởng non lại thành cứng; Thấy già tưởng chữ viết lòe nhòe xiên xẹo mà chính ra lại cứng cáp tốt tươi. Tưởng bênh cho may đậu tú tài mà lại tự mình sắp đậu giải nguyên. Tưởng tám mươi hai tuổi là già lắm, mà còn mẹ chín mươi tám tuổi. Chín mươi tám tuổi mà góa chồng từ thủa mười bảy. Tưởng lòa, lảng, yếu mà sáng tỏ, mạnh. Tưởng lấy phần cho cháu chắt mà chính lấy phần cho mẹ già. Tưởng vì công danh mà đeo đuổi khoa trường mà chính ra là muốn cho vui lòng mẹ”.
