Nghe đọcNguyễn Cao (1837-1887), người con của làng Cách Bi, Quế Võ, Bắc Ninh là một tấm gương yêu nước sáng ngời. Nguyễn Cao, dù chỉ sống một đời vỏn vẹn 50 năm nhưng tên tuổi của ông bất tử trong sự nghiệp chống giặc giữ nước vẻ vang của dân tộc, trường tồn trong văn thơ yêu nước, sống mãi trong tâm thức dân gian về một khí phách dũng sĩ, một tâm hồn thi nhân, một nhân cách cao thượng, vì nước thương dân. Đền thờ ông tại thôn Cách Bi được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Nguyễn Cao tên thật là Nguyễn Thế Cao, sinh ra trong một gia đình, dòng họ có truyền thống khoa bảng, ở một vùng đất văn hiến. Cho nên ngay từ nhỏ, ông được tôi luyện, ý chí tự lập và khí tiết của bậc quân tử nhà Nho. Nguyễn Cao mồ côi cha lúc 3 tuổi, lên 4 tuổi mồ côi mẹ nên việc nuôi dạy dựa cả vào bà ngoại và các chú của ông. Trên con đường dùi mài kinh sử, Nguyễn Cao được hai người thầy lớn thời đó là Phó bảng Nguyễn Phẩm và Hoàng giáp Phạm Văn Nghị dạy dỗ chỉ bảo tận tình, không chỉ truyền kiến thức Nho học mà còn bồi dưỡng cho ông tinh thần yêu nước thương dân, kiên trung bất khuất. Sau khi đỗ đầu kỳ thi Hương năm Đinh Mão (1867) tại trường thi Hà Nội, khác với hầu hết các sĩ tử ở nước ta thi đỗ rồi ra làm quan, Nguyễn Cao sau khi thi đỗ Cử nhân không ra làm quan ngay mà xin về quê nhà mở trường dạy học đào tạo nhân tài giúp ích cho quê hương.
Năm 1873, thực dân Pháp xâm lược Bắc kỳ lần thứ Nhất, Nguyễn Cao được tiến cử theo việc quân và ông đã chiêu mộ, lãnh đạo hơn 1.000 quân nghĩa dung chặn đánh giặc Pháp từ Hà Nội tràn sang chiếm đóng Gia Lâm, Siêu Loại (nay là Thuận Thành) và giải phóng một vùng rộng lớn. Nhà Nguyễn sau đó ký hòa ước với Pháp. Với khí tiết kẻ sĩ, Nguyễn Cao cáo bệnh về quê. Tuy nhiên, ông tiếp tục được quan đầu tỉnh tiến cử lên triều đình mời tham gia việc quân. Ông lập nhiều thành tích, được thăng chức Tri huyện Yên Dũng rồi Tri phủ Lạng Giang. Năm 1882, Pháp đánh chiếm Bắc kỳ lần 2. Nguyễn Cao lại tiếp tục tập hợp dân chúng kéo về vùng ven Hà Nội đánh Pháp. Trong một trận đánh lớn ở Gia Lâm, Nguyễn Cao bị thương nặng nhưng vẫn giữ vị trí của người chỉ huy, nêu một tấm gương chiến đấu dũng cảm, quên mình cho nghĩa sỹ noi theo. Vua Nguyễn ban cho ông 20 lạng bạc để chữa lành vết thương nhưng ông đã dùng số tiền đó để in bộ sách thuốc quý của Hải Thượng Lãn Ông để giúp dân chữa bệnh.
Ngày 21-3-1887, trong một trận đánh ở Ứng Hòa, Hà Nội, Nguyễn Cao bị thực dân Pháp bắt. Giặc tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc song ông đều cự tuyệt. Với khí tiết của một sỹ phu yêu nước, ông tự rạch bụng, moi ruột, hỏi đối phương: “Ruột gan tao đây, bay xem có khúc nào phản thì bảo”. Giặc vẫn tìm mọi cách chạy chữa nhưng ông cự tuyệt và chọn cái chết để giữ tròn khí tiết. Sau khi mất, ông được người dân lập đền thờ ngay trên quê hương Cách Bi.
Lời bàn:
Tên tuổi, sự nghiệp cao cả của danh nhân Nguyễn Cao xứng đáng được quê hương, đất nước đời đời ghi nhớ, tôn vinh và tuyên truyền nhằm giáo dục phẩm chất đạo đức, lòng yêu nước cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ. Hiện nay, tên ông được đặt cho nhiều địa danh, nhiều trường học, tên đường phố.
