Nghe đọcNgôi nhà số 7, phố Bến Ngự là Cổ Mai trang, nơi sinh thành vị Tam nguyên Trần Bích San (1840 – 1877). Ông là niềm tự hào của vùng Vị Xuyên, Nam Định, ba kỳ thi liền đều đỗ đầu bảng. Tên hiệu của ông là Mai Nham, tên tự là Vọng Nghi. Khi đỗ Tam nguyên, vua Tự Đức đổi tên cho ông là Hy Tăng, với hy vọng ông giống như Tể tướng Vương Tăng đời Tống bên Trung Quốc, cũng đỗ Tam nguyên.
Từ nhỏ, Trần Bích San nổi tiếng là người thông minh, nhanh nhẹn, có tư duy độc lập. Để răn dạy con có đức tính tự trọng và có ý chí từ nhỏ, cha ông, một nhà giáo có uy tín và đức độ, đã uốn nắn Trần Bích San từng nét chữ, từng bước đi. Tại lớp học của ông có dán câu đối lớn:
Trí thân trực dục cao thiên nhận;
Xử thế tu đương hạ nhất tằng.
(Lập thân những muốn cao nghìn trượng;
Xử thế mình nên hạ một tầng.)
Đấy là phương châm tu thân, xử thế cho mình và cả cho con của ông. Trần Bích San có nhiều may mắn là được người cha trực tiếp dạy dỗ. Trần Bích San hiểu thấu lời dạy của cha: “Yêu nước không chỉ có dũng mà cần có mưu trí và sự hiểu biết uyên thâm”. Từ đó, Trần Bích San kiên trì dùi mài kinh sử và đã đỗ luôn cả Hội nguyên và Đình nguyên, được ban tuyển vinh uy Liên trúng Tam nguyên. Thành tựu khoa cử của Trần Bích San làm nức lòng mọi người. Tin Trần Bích San mới hai mươi sáu tuổi đã đạt Liên trúng Tam nguyên, bà con láng giềng, thân thích kéo tới chúc mừng cụ Trần Doãn Đạt. Nhưng vẻ mặt của cụ lại rầu rầu, không vui, như có điều gì lo lắng. Mãi sau, mọi người mới rõ: Cụ sợ con đỗ cao nảy sinh kiêu ngạo, liền gửi thư cho con, trong đó có hai câu răn:
Có kiến thức không khó, khó là phải hiểu biết đến nơi.
Không danh vọng không đáng lo, chỉ lo tiếng tăm phù phiếm.
Nhớ lời răn dạy đó, suốt những năm làm quan, Trần Bích San lúc nào cũng trau dồi kiến thức, sát dân, không háo danh, luôn luôn làm tròn bổn phận của người làm quan. Ông không ngần ngại vạch trần tình trạng tệ hại trong quan trường, mạnh dạn kiến nghị với triều đình coi trọng việc “lấy lòng thành đối với dân chúng làm căn bản“, kiểm tra kỹ lưỡng hàng ngũ quan lại, biểu dương khuyến khích người tốt, bãi bỏ kẻ thiếu đức hạnh. Những ý kiến của Tam nguyên Trần Bích San được vua Tự Đức chấp thuận giao cho đình thần nghiên cứu, tham khảo thực hiện. Mùa thu năm 1877, ông được triệu về Huế thăng làm Tham tri bộ Lễ và dẫn đầu sứ bộ sang Pháp. Lúc chuẩn bị lên đường thì đêm 8-11 (tức ngày 27-9 âm lịch), Trần Bích San đột ngột từ trần.
Lời bàn:
Khi Trần Bích San đỗ đầu liền ba kỳ thi, cha ông không vui mà tỏ ý lo lắng con sớm đỗ cao mà sinh ra kiêu ngạo. Có thể nói, những thành công trên con đường học hành và làm quan của Tam nguyên Trần Bích San đều có dấu ấn của cha ông, một nhà giáo uy tín và đức độ. Trần Bích San luôn giữ chữ “Tín” với cha, luôn đặt lời dạy của cha trong tâm để thực hiện, làm kim chỉ nam cho cuộc đời làm quan của mình.
Vua Tự Đức chỉ thị việc tang lễ, còn làm thơ viếng, làm văn tế ông. Trong đó có câu:
Danh tiếng Tam nguyên chỉ còn lưu trên giấy tàn.
Mưa gió một đêm rụng bông mai sớm.
Thật là hiếm có trong lịch sử nước ta.
